مصاحبه نشریه دانشجو(متعلق به معاونت فرهنگی وزارت علوم) با آقای غریب رضا
بسم الله الرحمن الرحیم
• رابطه میان شیعه و سنی را بر اساس تعالیم شیعی چگونه می بینید؟
- در بررسی تعالیم باید از منابع فقه شیعی شامل قرآن و سنت استفاده کنیم. از سنت شروع می کنیم که شاید اختصاصی ترین نقطه معرفتی تشیع باشد. اهل بیت (ع) بسیار تلاش می کردند که وحدت و یکپارچگی جامعه اسلامی را حفظ کنند. در حقیقت سیره اهل بیت(ع) و حرکت عملی آنان متمرکز بر 2 نقطه بود:
اول: حفظ هویت مذهبی تشیع
دوم: ایجاد همزیستی اسلامی و دینی با سایر مذاهب.
ما روایات بسیاری داریم که اهل بیت(ع) توصیه می کنند در نماز جماعت اهل سنت شرکت کنید، حتی روایت داریم که در صف اول شرکت کنید که گویی پشت سر رسول خدا(ص) نماز خوانده اید. روایت داریم که اگر آنها مریض شدند به عیادت شان بروید و اگر کسی از آنها از دنیا رفت در تشییع جنازه اش شرکت کنید. روایات بسیاری داریم که از شیعیان می خواهند که زینت ما باشید و مایه شرمساری ما نشوید. طوری برخورد نکنید که از شیعه تنفر پیدا کنند. اگر درسیره اهل بیت(ع) دقت کنیم متوجه می شویم که دقیقا همین حالت را داشتند. مثلا با دقت در انبوه شاگردان امام صادق(ع) و با مرجعه به کتاب های رجالی می بینیم که در نهضت فکری ایجاد شده از سوی ایشان، فقط تعداد محدودی از آنان شیعه بوده اند و اغلب از شخصیت های راوی اهل سنت هستند. یکی از عللی که ما تعارض در روایات می بینیم همین است که باعث شکل گیری علم رجال و علم درایه شده است. برخی شاگردان امام صادق(ع) تقیه می کردند و مطالب را صریح نمی گفتند. این نشان دهنده آن است که بسیاری از آنها از اهل سنت بودند؛ مثلا ابوحنیفه و مالک بن انس که 2 تن از رهبران برجسته اهل سنت هستند از شاگردان برجسته امام جعفر صادق(ع) بودند. حضرت آنها را در مجلس خود می پذیرفتند و با آنها بسیار اخلاقی و صمیمانه برخورد می کردند. البته این به معنای آن نیست که تفکر آنها را قبول داشتند بلکه به این دلیل که آنها را جذب کنند و حقایق را به آنان تبیین نمایند. دلیل دیگر این بود که آنها را جزئی از امت اسلامی می دانستند؛ اگر چه ما با آنها تفاوت فکری بسیاری داریم. مالک بن انس رهبر فرقه مالکی زیباترین توصیفات را از امام جعفر صادق(ع) دارد. او نقل می کند که وقتی به مجلس امام جعفر صادق(ع) می رفتم، حضرت مرا دعوت می کردند، بالش را از زیر پای خود برمی داشتند و می فرمودند بیا، من دوست دارم که تو در کنار من بنشینی. روایات مشابه در این زمینه فراوان است. ابوحنیفه نیز می گوید: اگر دو سالی که نزد امام جعفر صادق(ع) تحقیق و تحصیل کردم نبود، هلاک می شدم. مجموع این روایات و مواضع حضرت علی(ع) بعد از مسائلی که در مورد خلافت اسلامی پیش آمد، سکوت 25 ساله آن حضرت برای حفظ وحدت و یکپارچگی امت اسلامی و مواضع دیگر اهل بیت(ع) که در زمان امام محمد باقر(ع) و امام جعفر صادق(ع) به اوج خود می رسد، که هم سیره اهل بیت(ع) و هم روایات ایشان به ما می آموزد که باید با اهل سنت همزیستی مسالمت آمیز داشته باشیم؛ به این دلیل که آنها مسلمان هستند. البته با حفظ چارچوب اعتقادی خودمان با آنان تعامل مثبت داریم.
• با توجه به این توضیحات، تا کجا می توان با اهل سنت مدارا کرد؟
- از نظر فقه شیعه، هر کس شهادتین را بگوید مسلمان است و کسی حق ندارد او را تکفیر کند. کسانی که اهل قبله را کافر می دانند گرایشهای تکفیری دارند و این گرایش ها از سوی فقه شیعه و اغلب مذاهب اهل سنت مردود هستند. از نظر فقه شیعه، کسی که شهادتین را بگوید، جان ومال وناموسش در حفاظت اسلام و از به لحاظ حقوقی مسلمان است و تمامی احکام اسلام بر او بار می شود. البته از نظر اعتقادی کسانی که امامت را قبول ندارند با شیعیان تفاوت فکری دارند و ما در این حد آنان را از حقیقت دور می دانیم اما این مسائل را در چارچوب فضای گفتگو و برادرانه با آنها حل می کنیم. اما این که آنها را مسلمان بدانیم و در چارچوب اسلام تعامل فقهی، حقوقی و برادرانه داشته باشیم، جزو دستورات اسلامی و دینی ماست. مرزهای مدارا و همزیستی را بحث وحدت اسلامی مشخص کرده است. ابتدا باید وحدت اسلامی و لایه های آن را تعریف کنیم تا جایگاه مدارا و همزیستی در آن مشخص شود. وحدت اسلامی دارای چند لایه است که ما از نظر قرآن و روایات ملزم به رعایت همه آن لایه ها و سطوح هستیم. اولین مساله در خصوص وحدت اسلامی این است که ما اعتقاد داشته باشیم در جامعه بین مسلمانان نباید فتنه برقرار باشد یکدیگر را تکفیر نکتیم. هم در فقه اهل شیعه و هم در فقه اهل سنت به شدت با تکفیر اهل قبله مبارزه شده است. به جز تعداد اندکی که گروه های تکفیری نامیده می شوند، همه مسلمانان به این موضوع اعتقاد دارند و این اساسی ترین دیدگاه در بحث وحدت اسلامی است. در فرهنگ اسلامی گناه فتنه از کشتن بی گناهان بدتر است. قرآن کریم می فرماید: کشتن بی گناه مانند کشتن همه جامعه است و سپس می فرماید: گناهی شدیدتر وسنگین تر از کشتن بی گناهان هست و آن فتنه انگیزی است.
این به دلیل آن است که در فضای فتنه، حق و باطل از یکدیگر قابل تشخیص نیستند و در نتیجه خون هزاران بی گناه ریخته می شود. اسلام با فتنه انگیزی به شدت مبارزه می کند تا جایی که دستور می دهد فتنه انگیزان را بکشید.
گام دوم در مساله تقریب مذاهب، همکاری و تعامل در مشترکات است. ما در 90 درصد دین با یکدیگر اشتراک داریم. متن و مضمون قرآن که منبع اصلی فهم دینی ماست، برای ما و اهل سنت تفاوتی ندارد. قرآن دستور می دهد: " و ان اقیموا الدین و لا تتفرقوا فیه" یعنی دین را برپا کنید. گویی دین حقیقتی است که بر روی زمین افتاده و هر دشمن قداری به آن لگدی می زند و ظلمی می کند. ما مسلمانان نیز به جای این که بازوی دین را بگیریم و آن را اقامه کنیم، با یکدیگر می جنگیم. ما در واقع خلاف دستور قرآن عمل می کنیم؛ یعنی تفرقه، جنگ و تکفیر را سازماندهی کرده ایم ولی اقامه دین را روی زمین گذاشته ایم. آیا رباخواری، فساد اداری، فقر، فساد، تبعیض، اشغالگری، استبداد و استعمار در عربستان و مصر اهل سنت با ایران، لبنان و افغانستان شیعه مذهب تفاوتی دارد؟ یقینا این ها مورد پسند دین نیست. پس باید با یکدیگر همکاری کنیم و آنچه را که حقیقت مشترک دینی میان شیعه و سنی است، محقق کنیم.
گام سوم در وحدت اسلامی، گفتگو در مسائل اختلافی است. قرآن کریم می فرماید: " فبشر عباد الذین یستمعون القول و یتبعون احسنه" یعنی به بندگان من که به سخن گوش فرا می دهند و از بهترین آن پیروی می کنند بشارت ده.
ما باید با ادب وادبیات اهل بیت (ع) وارد گفتگو با دیگر ادیان و مذاهب شویم که الگوهای آن فراوان است. وقتی امام جعفر صادق(ع) با پیروان دیگر ادیان و مذاهب مناظره می فرمودند، به گونه ای مسائل را تبیین می کردند که آنان می گفتند گویی خدا را در مقابل چشمان خود می بینیم. مناظرات امام رضا(ع) نیز الگویی دیگر برای تعامل با مخالفان فکری است. اگر ما با روش اهل بیت(ع) هنر شنیدن داشته باشیم وگفتگو با فرهنگ دینی ناب خود در جامعه اجرا شود، بحث در مسائل اختلافی ضرری نمی رساند. ولی متاسفانه فرهنگی که در چند قرن اخیر اخیر اجرا شده و کتاب های اعتقادی که طرفین نوشته اند، جدای از مسائل علمی مسائل اخلاقی در آنها رعایت نشده و توهین هایی که صورت گرفته به ضرر وحدت اسلامی است. کتاب المراجعات یک نمونه گفتگوی بسیار تاثیر گذار است که مناظرات علامه شرف الدین با یکی از علمای الازهر را بیان می کند که با حفظ ادب، احترام و حرمت طرفین، بحث های عمیق مذهبی صورت گرفته و توانست یک عامل ایجاد وحدت در جهان اسلام باشد. ما باید این گفتگوها ترویج دهیم و با تمام توان با درگیری های فکری که به نام مناظره صورت می گیرد مقابله کنیم. رهبر معظم انقلاب اسلامی در عید غدیر امسال به صراحت اعلام کردند که شیعیان اجازه نمی دهند از عقاید مذهبی شان در اختلاف انگیزی استفاده شود و اشاره کردند شبکههای ماهواره ای که این فضا را ترویج می کنند مردود هستند. ایشان همچنین تاکید داشتند هر کس به اهل سنت بی احترامی کند به آمریکا خدمت کرده است. در مقابل نیز کسی که به شیعیان توهین کند و به اسم مذهب فتنه انگیزی نماید، آب به آسیاب دشمن ریخته است.
فضای چهارم، بحث نواندیشی دینی و حل ریشه ای مسائل و فراگیر کردن هویت اسلامی است. البته این سطح بسیار بالایی است و ما هنوز در سطوح بسیار پایین تر مانده ایم و این کار مصلحان بزرگ دینی است. شخصیتی مانند امام موسی صدر چنین گرایشی دارند و دارای اندیشه های بلندی هستند. ایشان معتقد است که نباید اذان به عنوان نماد و رسانه دینی میان شیعه و سنی متفاوت باشد و علمای شیعه و سنی باید با گفتگو بر سر یک اذان به عنوان اذان اسلامی به تفاهم برسند. ایشان در فقه نیز دارای چنین گرایشی است. نامه نگاری های زیادی بین ایشان و علمای بزرگ لبنان در این خصوص صورت گرفته است.
• نظرات امام خمینی(ره) در خصوص رابطه شیعه و سنی چیست؟
- ایشان همواره به دنبال تشکیل جبهه جهانی مستضعفین بودند. به اعتقاد امام خمینی(ره) جمهوری اسلامی مقدمه تشکیل تمدن بزرگ اسلامی است که با ظهور حضرت بقیه الله الاعظم ایجاد خواهد شد. در تفکر ایشان که بر مبنای اندیشه قرآنی است زمین از آن مستضعفین خواهد بود. به اعتقاد حضرت امام(ره) جبهه جهانی مستضعفین در مقابل قدرت های استعماری و استکباری محدودیت مذهبی نداشت. بنابراین یهودی ضد صهیونیسم و مسیحی ضد استکبار نیز عضو جبهه جهانی مستضعفین هستند. در جنگ اخیر غزه مشاهده کردیم که قریب دویست هزار نفر در انگلستان علیه صهیونیست ها تظاهرات کردند. در آرژانتین که مقر صهیونیست هاست و قدرت بسیار زیادی دارند چند بار تظاهرات گسترده ای صورت گرفت. این تظاهرات ها در بسیاری دیگر از کشورها نیز انجام شد. این نشان دهنده آن است که نگاه همسویی با مستضعفین دیگر محدود به جهان اسلام نیست و یک نگاه انسانی به شمار می آید. بنابراین نگاه امام خمینی(ره) برای بسیج کردن مستضعفین جهان یک نگاه انسانی بود که از متون ناب فرهنگ اهل بیت(ع) سرچشمه می گیرد. روح کلام امام خمینی(ره) این بود که ما باید مسلمانان را به یادگیری اصول تصاحب قدرت در جهان ترغیب و تشویق کنیم. چکیده دیدگاه ایشان در مساله وحدت اسلامی مسائل بین المللی را می توانیم در پیامی که در سالگرد کشتار حجاج (چند ماه پیش از رحلت) و همچنین در خصوص قطعنامه 598 مشاهده کنیم. امام خمینی(ره) به صراحت فرزندان انقلابی اش را به خروشی دوباره برای رساندن پیام خود به همه جهانیان دعوت می کنند تا ان شاء الله پرچم لااله الاالله را بر قله های رفیع انسانیت به اهتزاز درآورند. اگر چه این ها آرمان است اما ایشان در آن دوره می گفتند که این پیام را به جهان برسانید که جهان تشنه است. امروز می بینیم که جهان خود برخاسته و آماده دریافت آن اندیشه هاست.
• کمی در خصوص فلسطین صحبت کنیم. می خواهیم بدانیم که آیا واقعا مردم فلسطین ناصبی هستند؟
- خیلی طبیعی است که وقتی علمای بزرگی که از ابتدای تشکیل دولت صهیونیستی به میدان آمدند و با اسرائیل مبارزه کردند صهیونیست ها در جنگ روانی خود از ترفندهایی استفاده کنند که حمایت شیعیان را از مردم فلسطین از بین ببرند. علامه شرف الدین از اولین کسانی بود که وقتی مهاجرت صهیونیست ها به فلسطین شروع شد، موضع گیری نمود و بیانیه صادر کرد. علامه کاشف الغطا که کتاب او در رد عقاید محمدبن عبدالوهاب و سلاطین آل سعود مشهور است، به فلسطین رفت و در دفاع از مردم آن سخنرانی کرد. نواب صفوی نیز از طرف آیت الله کاشانی به فلسطین سفر کرد و با سخنرانی پرشور خود بسیاری را تحت تاثیر قرار داد. پس از سخنرانی او در مصر یاسر عرفات روحیه انقلابی پیدا می کند و به سوی تاسیس آن سازمان ها و جنبش های آزادی بخش فلسطینی پیش رفت. مراجع گذشته ما آیات عظام خوئی، گلپایگانی، اراکی، مرعشی نجفی، حکیم و سایر علما نیز همواره در میدان بوده اند و از مردم فلسطین دفاع کرده اند. امام خمینی(ره) در راس همه، سال ها پیش از پیروزی انقلاب اسلامی در پاسخ به استفتاء جنبش فتح در خصوص استفاده از وجوهات شیعیان برای مبارزه فلسطینیان فرمودند که به قدر کفایت استفاده کنید. این در حالی بود که ایشان در بحث استفاده از وجوهات شرعی بسیار احتیاط داشتند و دعوت به رعایت تقوی و ورع می کردند. ولی در خصوص فلسطین چنین فتوایی را صادر کردند. صهیونیست ها به خوبی درک می کنند که اگر وجوهات شرعی شیعیان به فلسطینیان برسد یک منبع مالی عظیم برای هدف قرار دادن و ایجاد خطر برای اسرائیل خواهند داشت. بنابراین با بررسی دقیق، حساس ترین نقطه اعتقادی شیعه را اهل بیت(ع) یافته است. بنابراین این اتهام را وارد کردند که فلسطینیان دشمن اهل بیت(ع) هستند.
• یعنی منشا این اتهام به اسرائیل برمی گردد؟
- شک نکنید که این یک اتهام اسرائیلی است. شهید مطهری چند سال بعد از صدور فتوای امام(ره) در جلد چهارم کتاب آشنایی با قرآن در تفسیر سوره مبارکه نور به داستان افک اشاره می کند. بر اساس این داستان مشهور، تهمت فحشا بر یکی از زنان پیامبر اکرم(ص) وارد می کنند. قرآن کریم به مناسبت ذکر این تهمت و رواج این شایعه در جامعه، مساله شایعه، ظرفیت جامعه در شایعه پذیری و راه های مبارزه با شایعه را بسیار دقیق در سوره مبارکه نور تبیین می فرماید، از نظر اخلاقی می شکافد و راهکار می دهد. شهید مطهری در تفسیر این موضوع، یک مثال روزآمد و معاصر را بیان می کند و می گوید که در زمان ما هم یک نمونه از شایعات و تهمت ها که رواج زیادی پیدا کرده است، بحث ناصبی بودن مردم فلسطین است. وی با قاطعیت این موضوع را رد و نمونه هایی ذکر می کند که در بین آنها شیعیانی نیز هستند. شهید مطهری لیلا خالد مبارز فلسطینی را شیعه می داند و اشاره می کند که وی در سخنرانی خود گفته بود من شیعه هستم. شهید مطهری بیان می کند که در حج فلسطینیان شیعه بسیاری را دیده است.
• در خصوص پیروان مذهب شیعه در فلسطین بیشتر صحبت کنیم؛ چه شواهدی در این خصوص وجود دارد؟
- پیش از این بحث باید ببینیم پیروان اهل سنت در فلسطین چه مقدار به اهل بیت(ع) محبت و علاقه دارند. مساجد بسیاری در غزه ساخته شده که به نام اهل بیت(ع) نامگذاری شده اند. مانند مسجد علی بن ابی طالب(ع) در غزه که در روزهای آغازین جنگ 22 روزه تخریب شد، مسجد حسین بن علی(ع)، در نابلس و الخلیل، مساجدی که به نام مبارک اهل بیت(ع) هستند، فراوان داریم. مسجد فاطمه الزهرا(س) ومسجد علی بن ابی طالب(ع) در مناطقی به جز غزه نیز وجود دارند که نشانه محبت آنان به اهل بیت(ع) است. همچنین ما اسامی اهل بیت(ع) را در میان فلسطینیان مشاهده می کنیم و می بینیم که که فرزندان خود را همنام اهل بیت(ع) نامگذاری می کنند. مهم تر از همه این ها، نگاهی که فلسطینیان به مبارزه دارند استفاده از مناقب اهل بیت(ع) برای بسیج افکار عمومی است. در صحبت هایی که با یکی از روحانیون تاثیرگذار فلسطینی در بعثه مقام معظم رهبری داشتم، گفت که ما برای تشویق جوانان به مبارزه، از مهدویت بهره می گیریم. بدین معنا که اگر می خواهید سرباز مهدی آخرالزمان(عج) که ظهور می کند و جهان را پر از عدل و داد می نماید باشید، امروز بیایید در مساجد فلسطین با او بیعت کنید و برای آمادگی سربازی او با اسرائیل بجنگید. نگاه جهانی به مساله مهدویت، پدیده ای در فلسطین است که تجلی این موضوع را می توان در وصیت نامه های شهدای فلسطینی مشاهده کرد. نضال فرحات که مخترع موشک های قسام است، به همراه 2 برادر دیگرش به شهادت رسیده اند. او در بند نهم وصیت نامه اش تصریح می کند که « این زمان، زمان مهدی(عج) است و من از امروز تا وقتی که ظهور کند با او بیعت می کنم...» بیعت مردم فلسطین با حضرت مهدی(عج) نشان دهنده محبت آنان به اهل بیت(ع) است. حرکتی که جنبش جهاد اسلامی فلسطین ایجاد کرد، الهام گرفته از جریان عاشورا با الگوی انقلاب اسلامی است. شخصیت حضرت امام خمینی(ره) برای جنبش جهاد اسلامی فلسطین یک شخصیت آرمانی و الگوست. شهید دکتر فتحی شفاقی پیش از شهادت به رمضان عبدالله رهبر فعلی جنبش جهاد اسلامی فلسطین تاکید می کند که تاریخ عاشورا را بسیار بخوانید. این قدر این تاریخ را بخوانید تا کربلایی شوید که تنها راه آزادی فلسطین اقتدا به آرمان های کربلایی است. در حماس نیز همین طور است. آنها هویت مبارزاتی و اسلامی خود را در جهاد می بینند. حماس و جنبش جهاد اسلامی در واقع نقطه مقابل تفکرات پان عربیسم در مبارزات فلسطینیان هستند که روح جهادی خود را با تکیه بر قیام عاشورا شکل داده اند. تعبیر ما از این مبارزان فلسطینی به شیعیان سیاسی است. شیعه سیاسی بدین معناست که آنان در مبارزات جهادی وسیاسی خود، مبنا را تفکر جهادی شیعه قرار داده و از آن الهام گرفته اند. یعنی مبنای آنها در فضای سیاست، هیهات من الذله و حرکت آنها بر اساس قیام عاشوراست. البته در میان این گروه ها شیعیان اعتقادی نیز به چشم می خورند که از جمله می توان به شهید محمد شحاده از رهبران جنبش جهاد اسلامی اشاره کرد. گرایش این افراد و گروه ها به تشیع، یک عامل و اهرم فشاری بر روی آنان است. از یک سو حماس و جنبش جهاد اسلامی در میان ایرانیان، ناصبی معرفی می شوند و از سوی دیگر در فلسطین سنی مذهب، وابسته به شیعه و ایران خوانده می شوند. القاعده و فتح، تمام فشار خود را بر حماس و جنبش جهاد اسلامی وارد می آورند تا ارتباط آنها را با ایران قطع و حمایت ایران از این گروه ها را کاهش دهند. برای این کار افکار عمومی را در فلسطین و کشورهای عربی علیه این گروه ها می شورانند و برای این منظورسایت هایی را به طور تخصصی تاسیس کرده اند. مقالات زیادی علیه حماس و جنبش جهاد اسلامی با جنبه های سیاسی و مذهبی نگاشته شده است. وقتی خالد مشعل در سفر به ایران برای ادای احترام به بنیانگذار جموری اسلامی به مرقد مطهر امام خمینی(ره) رفت و گفت که حماس فرزند معنوی امام خمینی(ره) است، این جمله مانند بمبی در رسانه های کشورهای عربی صدا کرد و یک موج عظیم رسانه ای علیه حماس و خالد مشعل به راه انداخت.
در یک جمله می توان گفت که مقاومتی که وحدت گراست و تلاش می کند شیعه و سنی را برای مبارزه علیه اسرائیل متحد کند، در میانه پتک و سندان است. در ایران ناصبی معرفی می شود و در فلسطین رافضی و شیعه!
• بدون توجه به این شایعات و اتهامات، مذهب واقعی مردم فلسطین چیست؟
- مردم فلسطین شافعی مذهب مستند و در بین مذاهب اهل سنت محبت ویژه ای به اهل بیت(ع) دارند. اصلا خود آقای شافعی متولد شهر غزه است و ما می دانیم که گرایش های منطقه ای در این خصوص بی تاثیر نیست.
• تفاوت ناصبی ها با اهل سنت چیست؟
- ناصبی کسی است که بغض و کینه اهل بیت(ع) را داشته باشد و دشمن آنان باشد، اما اهل سنت، اهل بیت(ع) را دوست دارند وبه آنها احترام می گذارند. ما اشعار، روایات و فضایل اهل بیت(ع) را در کتاب های اهل سنت، بسیار مشاهده می کنیم. مثلا در کتاب مستدرک حاکم که یک کتاب روایی اهل سنت است، فضایل اهل بیت(ع) بسیار ذکر شده است. در کتاب مسند احمد بن حنبل یکی از رهبران فقهی مذاهب اهل سنت در باب فضایل اهل بیت(ع)، ذکر شده است. محبت اهل بیت(ع) در میان اهل سنت یک امر بدیهی و جزئی از اعتقادات دینی آنان است. بنابراین ما معتقدیم کسی که ناصبی نیست، فقط در مساله امامت با شیعیان اختلاف دارد؛ البته امامت مساله بسیار مهمی است اما کسی که به آن اعتقاد ندارد کافر به شمار نمی آید؛ بلکه باید با گفتگو و تفاهم این مساله را حل کرد.
• با توجه به وجود ناسیونالیسم افراطی در میان اعراب، چرا مردم فلسطین که سنی مذهب هستند مورد حمایت کشورهای عربی قرار نمی گیرند؟
- ناسیونالیسم یک ابزار فشار بر روی حرکت های آزادی بخش، اسلامی و جنبش های اسلامی معاصر است. ما همان طور که پان عربیسم را در کشورهای عربی میبینیم، پان ایرانیسم را در ایران و پان ترکیسم را در ترکیه مشاهده می کنیم.
• اما به آن شدت نیست...
- اتفاقا خیلی هم شدیدتر است. در هر جایی گرایش های قومی وجود دارد. علت عدم حمایت کشورهای عربی از گروهی مانند حماس بسیار روشن است. وقتی گرایش های قومیتی ابزار آمریکا و اسرائیل باشند، هر طور که به نفعشان باشد از آن استفاده می کنند. در کشورهای عربی 2 گرایش سیاسی عمده وجود دارد. جنگ اخیر غزه که به تعبیر اسماعیل هنیه جنگ فرقان یعنی روشن کننده مسیر حق از باطل بود، تاثیر بسیار زیادی در روشن شدن این گرایش های سیاسی داشت و حتی از جهاتی نسبت به جنگ 33 روزه لبنان قوی تر بود. چرا که در جنگ غزه طرف درگیر با اسرائیل، اهل سنت و عرب زبان بودند و مشخص شد که دولت های وابسته به آمریکا و اسرائیل به مذهب و قومیت خود پایبند نیستند و اشک تمساحی که برای اهل سنت و عربیت می ریزند، دروغی بیش نیست. مهم ترین هدف این دولت ها تامین منافع آمریکا و اسرائیل است و از بیان این مساله هم ابایی ندارند. شیمون پرز 2 بار در این جنگ اعلام کرد که کشورهای عربی از ما درخواست کرده اند هر چه توان دارید به کار بگیرید و ریشه حماس را از بین ببرید. یکی از این افراد بندر بن سلطان یکی از شاهزادگان بزرگ سعودی است که سال ها سفیر عربستان در واشنگتن بوده و همه می دانند که یکی از مهره های مهم سازمان جاسوسی آمریکاست. درخواست صریح او از مقامات صهیونیست در سفر به اسرائیل در رسانه ها منتشر شد. 2 گرایش اصلی خط مقاومت و خط اعتدال عربی وجود دارند. خط مقاومت را حزب الله لبنان، حماس، جهاد اسلامی، سوریه و ایران می دانند و در مقابل نام خود را خط اعتدال می گذارند که ما آن را خط سازشکاری می نامیم که شامل مصر، عربستان، اردن و شیخ نشین های حاشیه خلیج فارس هستند. موضع گیری های سیاسی را باید در راستای همین تقسیم بندی تحلیل کنیم نه بحث های مذهبی و قومیتی. هر کجا که در مسیر منافع آمریکا و صهونیست ها باشد، این بحث ها مطرح می شوند. اگر یک سنی عرب زبان علیه آمریکا سخن بگوید و یا حرکت سیاسی بر خلاف اسرائیل داشته باشد، عربیت و مذهبش به هیچ عنوان مورد توجه قرار نمی گیرد.