حمیدرضا غریب رضا
اشاره
به طور کلي، ويژگيهايي چون: دقت، جامعيت، قاعدهمندي علمي، تنوع و هنري بودن جزو ارکان اساسي توليد نرمافزار به شمار ميآيد و با توجه به نوع و سطوح مختلف کاربران ميتوان در يک نگاه، نرمافزارهاي ديني، از جمله نرمافزارهاي مربوط به نهجالبلاغه را به سه دسته: تحقيقي، ترويجي و ترکيبي از آن دو تقسيم نمود.
درباره نهجالبلاغه نرمافزارهاي تحقيقي جامعي تدوين گرديده و گامهاي بلندي نيز در اين زمينه برداشته شده است.
اما فعاليتهاي انجام شده درباره نهجالبلاغه مسلماً با گستره و ژرفاي اين اقيانوس پهناور متناسب نيست، هرچند تاکنون تلاشهاي قابل تقديري در اين باره به انجام رسيده است. بديهي است که بررسي نقادانه اين توليدات، به غنيسازي اين حرکت مبارک کمک شاياني خواهد کرد.
تاکنون نرمافزارهاي متعددي درباره نهجالبلاغه عرضه گرديده است که عبارتاند از:
ـ دانشنامه جامع نهجالبلاغه، توليد مرکز تحقيقات رايانهاي حوزه علميه اصفهان؛
ـ منهج النور (دانشنامه علوي)، توليد مرکز تحقيقات کامپيوتري علوم اسلامي؛
ـ بشري، فرهنگ واژگان و مفاهيم نهجالبلاغه، توليد دفتر تحقيقات ياسين؛
ـ حکمت، فرهنگ موضوعات و الفاظ نهجالبلاغه، توليد مؤسسه تحقيقاتي امام رضا(ع)؛
ـ معجم الفاظ نهجالبلاغه، توليد مرکز تحقيقات کامپيوتري علوم اسلامي؛
ـ دانشنامه نهجالبلاغه، توليد بنياد علوم و معارف اسلامي؛
ـ موسوعة الامام علي بن أبي طالب(ع)، توليد مؤسسه فرهنگي دارالحديث.
ـ نهجالبلاغه گويا، نخستين نرمافزار چند رسانهاي.
اين مقاله ميکوشد تا در اين مجال به بررسي دو نرمافزار کارآمد در حوزه نهجالبلاغه اقدام نمايد و ويژگيها و کاستيهاي هر يک را ترسيم نمايد.
دانشنامه جامع نهجالبلاغه
اين لوح فشرده را در طي دو بحث ويژگيها و کاستيها مورد بررسي قرار ميدهيم:
الف ـ ويژگيها
موارد ذيل از نکات مثبت و ويژگيهاي مهم اين نرمافزار ميباشد:
1 ـ اقدامات علمي و پژوهشي
تلاش گروهي و عالمانه ارزندهاي براي آمادهسازي اين برنامه انجام شده است، که ميتوان به موارد ذيل اشاره کرد:
الف ـ گزينش نسخه بنياد نهجالبلاغه، انجام مقابله با چهارده نسخه ديگر و رفع اشکالهاي اين نسخه؛
ب ـ تحقيق در کتابهاي لغت و استخراج معاني کلمات دشوار از چندين کتاب لغت و تفسير نهجالبلاغه؛
ج ـ بررسي و استخراج سند متون نهجالبلاغه از کتابهاي مربوطه؛
د ـ تصحيح و ترجمه فرهنگ موضوعي «فرهنگ آفتاب» براي استفاده در برنامه؛
و ـ مراجعه علمي به منابع ديگر براي غني کردن برنامه.
2. منابع موجود در نرمافزار
دانشنامه نهجالبلاغه تلاش کرده تا مجموعه ارزشمندي از ترجمهها و تفسيرهاي نهجالبلاغه را گردآوري کند و کتابخانه نسبتاً جامعي را در اين زمينه در اختيار کاربران قرار دهد. اين نرمافزار، داراي 25 عنوان تفسير نهج البلاغه در 141 مجلد، 04 عنوان ترجمه ميباشد؛ 34 ترجمه فارسي، 1 ترجمه اردو، 1 ترجمه فرانسه، 2 ترجمه ايتاليايي و 2 ترجمه انگليسي.
3. امکانات
موارد ذيل را ميتوان از قابليتهاي مهم اين برنامه به شمار آورد:
فهرست موضوعي، مشخص کردن آيههاي به کار رفته در متن نهجالبلاغه، شرح لغتهاي دشوار و غريب، ارائـه نسخه بدل، احاديث نبوي موجود در نهجالبلاغه، ذکر سند متون نهجالبلاغه، توضيح اعلام و شخصيتهاي به کار رفته در متن، نهجالبلاغه، معجم واژههاي نهجالبلاغه، تصوير نسخههاي خطي برخي از متون، ارائه مباحثي جانبي درباره سيدرضي، پيام حضرت امام خميني(ره) و آيةالله خامنهاي به کنگره نهجالبلاغه، به همراه سخنرانيهاي آيةالله خامنهاي درباره نهجالبلاغه.
ب ـ کاستيها
گذشته از ويژگيهاي ارزشمند پيشگفته، اين نرمافزار نقايصي نيز دارد که ممکن است يادسپاري آن براي سازندگان آن مفيد باشد:
1. در اين برنامه از ارائه ترجمه و شرحهاي مقطعي نهجالبلاغه پرهيز شده و تنها به شروح کامل آن اکتفا شده است؛ در حالي که ويژگي اساسي دانشنامهها جامعيت است. از اينرو، بهتر بود که اين نوع نگاشتهها هم جمعآوري ميشد تا روند پژوهش در اين کتاب پربار بهگونهاي مطلوب سامان يابد.
2. شرح لغتها بيان سندها، امثال، موضوعات، بايد کاملا به زباني باشد که براي کاربر طراحي شده. با اينکه نرمافزار مذکور به سه زبان عربي، فارسي و انگليسي عرضه شده است، اما در بخش لغت و فهرست موضوعي به زبان انگليسي، تمامي عنوانها به زبان عربي است؛ چنان که مثلاً سندها و ضربالمثلهاي موجود در بخش فارسي نيز به زبان عربي ارائه شده است.
3. برنامه فاقد قابليتهاي مختلف در بخش امکانات است و به همين دليل، تغيير رنگ متن، زمينه، خطوط و نيز اندازه فونتها امکانپذير نيست.
ضمن اينکه خط به کار رفته براي متن نهجالبلاغه، کمتر براي نگاشتن متون عربي به کار ميرود؛ زيرا متون عربي معمولاً با قلم بدر يا قلمهاي مشابه نگاشته ميشود.
4. برنامه دانشنامه نهجالبلاغه به شکل مناسب صفحهآرايي نشده است؛ به گونهاي که حتي بعد از انتخاب گزينههايي مثل: سند، اعلام و يا لغت که در پايين متن نمايش داده ميشود، باز هم بخش عمدهاي
از صفحه همچنان خالي ميماند.
5. نرمافزاري که با عنوان دانشنامه عرضه شده، شايسته است که در آن گرافيک و طراحي مناسبتري به کار ميرفت؛ چه اينکه از نظر رواني نوع ساختار گرافيکي نرمافزار در ايجاد علاقه مخاطبان به محتوا بسيار مؤثر است.
6. در اين برنامه، امکان جستجوهاي گوناگون همچون جستجوي ترکيبي و فصلي وجود ندارد و فقط به ارائه معجم الفاظ نهجالبلاغه اکتفا شده است. بايسته بود که قابليت جستجوي ساده و پيشرفته در الفاظ و عبارات نهجالبلاغه و همچنين متون مربوط به ترجمه و تفسير نهجالبلاغه نيز فراهم ميشد.
7. ترجمهها و تفسيرهاي متعدد ديگري در سالهاي اخير نگاشته شده که لازم است در نسخههاي جديد نرمافزار ارائه شود. همچنين نهجالبلاغه به زبانهاي ديگر نيز ترجمه شده که جاي آنها در برنامه خالي است، مانند ترجمه اندونزي نهجالبلاغه.
8. اين نرمافزار فاقد متن کامل قرآن و امکان جستجو در آيات قرآن است. اگر چه آيههاي به کار رفته در متون نهجالبلاغه مشخص شده و فهرست جداگانهاي هم براي آيات تهيه گرديده است، ولي اين امکان ما را از متن کامل قرآن بينياز ميکند.
منهج النور (دانشنامه علوي)
در اينجا نيز به تبيين ويژگيها و کاستيهاي يکي ديگر از نرمافزارهاي مربوط به نهجالبلاغه ميپردازيم.
الف ـ ويژگيها
منهج النّور از سه بخش اصلي دانشنامه، کتابخانه و کتابنامه تشکيل شده است.
1. دانشنامه
در بخش دانشنامه، نسخههاي مختلف نهجالبلاغه به همراه ترجمه آن ارائه شده است. ضمن اينکه امکان مقايسه اين نسخهها با يکديگر نيز وجود دارد و محقق ميتواند در آيات، احاديث، مثالها و اشعار بهکار رفته در متون نهجالبلاغه جستجو نمايد.
در اين بخش متن نهجالبلاغه براساس پنج نسخه معتبر نمايش داده شده است که عبارتاند از: بنياد، فيض الاسلام، ابن ابي الحديد، صبحي صالح و محمد عبده. گفتني است که پس از انتخاب نسخه فيض الاسلام امکان شنيدن متن نهج البلاغه به صورت صوتي وجود دارد.
نمايش تصوير نسخههاي خطي متون، مصادر متون، مثالها و معاني واژهها، از ديگر امکانات اين بخش است. کاربر در اين قسمت ميتواند با باز کردن فهرست ترجمهها، کتابهاي شعر و شرحهاي موجود در برنامه به شکل زيرنويس متن از اين موضوعات استفاده نمايد.
در قسمت «فهرستها» کاربر به فهرستهاي گوناگوني همچون فهرست:
يات، احاديث، امثال، اشعار، ادعيه، اعلام و مصادر دسترسي دارد. در قسمت «اعلام» نيز فهرست اعلام به شکل موضوعي با عنوان اشخاص، زمانها، مکانها، ستارگان، گروهها، گياهان، کتابها و معادن در اختيار کاربر قرار داده شده است.
2. کتابخانه
در بخش کتابخانه 281 جلد تفسير، ترجمه، شعر، مقاله و پژوهش درباره نهجالبلاغه وجود دارد. ضمن اينکه امکان مقايسه متون مختلف برنامه با يکديگر، و امکان پژوهش در آنها براي کاربر فراهم ميباشد.
دسترسي موضوعي به کتابها، دستيابي پيشرفته به زير شاخههاي موضوعي کتابها و نشانهگذاري در متن، از ويژگيهاي بخش کتابخانه است.
از ديگر قابليتهاي اين برنامه، دامنه جستجوست که بر اساس کتاب، مؤلف و محيط قابل تغيير است. فهرستسازي و جستجو در آنها به همراه امکان جستجو در فهرست کتابها به شکل کامل نيز براي کاربر مهيا شده است.
در کتابخانه امکان دسترسي به متن قرآن کريم به ترتيب موجود در مصحف، به ترتيب الفبايي از ابتدا و ترتيب الفبايي از انتها نيز وجود دارد. افزون بر اينکه ميتوان در واژهها و عبارتهاي قرآني به کاوش پرداخت.
امکان ديگر در اين بخش، دستيابي به لغتنامه لسان العرب و جستجو در واژههاي اين کتاب بر اساس مشتقات است.
در قسمت يادداشت پژوهشگر ميتواند با انتقال بخشهايي از کتابها و متون موجود در نرمافزار به فيشبرداري اقدام کند و درصورت نياز تعليقهها و حاشيههاي لازم را بر متون بيفزايد. اين فيشها قابل حفظ در فرمتهاي مختلف است.
3. کتابنامه
«کتابنامه» اطلاعات مفيدي را درباره کتب برنامه ارائه نموده است. در اين بخش نام کتاب، تعداد مجلدات، تعداد صفحات، زمينه، سال، نوبت و مکان چاپ، نام انتشارات، شابک، نويسنده، مترجم، مصحح، دوران زندگي و مذهب آنان معرفي شده است. همچنين در اين بخش توجه به موضوع کتابها و پديدآورندگان به کتب برنامه دست يافت. کاربر ميتواند در بخش کتابنامه جستجو کند، تصوير صفحه نخست کتاب را ببيند و درباره کتاب مورد نظر خود يادداشتبرداري نموده، به تعلقهنويسي مبادرت ورزد.
شايان توجه است که اين نرمافزار در مقايسه با دانشنامه نهجالبلاغه، از جامعيت بيشتري در خصوص منابع برخوردار است و همين ويژگي آن را به دانشنامه بودن نزديکتر کرده است.
ب ـ کاستيها
دانشنامه علوي از نظر کمي و کيفي داراي کاستيهاي ذيل است:
1. با توجه به اينکه واژههاي موجود در متن نهجالبلاغه غالباً در شمار واژههاي کهن ادبيات عرب است و به ريشهيابي لغوي عميق نياز دارد، بهتر بود که در بخش لغت چند عنوان از کتب لغت معتبر نيز ارائه ميشد؛ به عنوان مثال، در برنامه جامعالاحاديث (نور 5/2) کتابهاي العين، لسانالعرب و مجمع البحرين قرار داده شده
است و حال آنکه در اين نرمافزار تنها به کتاب لسان العرب اکتفا شده است و به شکل جداگانه گزينهاي براي دستيابي سريعتر به واژههاي نهجالبلاغه پيشبيني نشده است.
2. در بخش دانشنامه تنها از يک ترجمه انگليسي و يک ترجمه به زبان فرانسه استفاده شده است؛ در حالي که ترجمههاي فراوان ديگري به اين دو زبان و همچنين به زبانهاي ديگر وجود دارد که از آنها غفلت شده است. همچنين کتابهاي زيادي به زبانهاي ديگر درباره نهجالبلاغه نگاشته شده که جاي آنها در دانشنامه علوي خالي است. ضمن اينکه در فهرست موضوعي ترجمه در کتابخانه دو ترجمه انگليسي و فارسي مشاهده نميشوند و فقط در بخش ترجمه دانشنامه قابل دسترسي است.
3. در اين نرمافزار امکانات زبان عربي و انگليسي براي کاربران اين زبانها وجود ندارد.
4. با توجه به جامعيت مورد نظر توليدکنندگان اين نرمافزار مناسب بود کتابهايي که در خصوص نقد نهجالبلاغه نيز نگاشته شده، جمعآوري ميشد تا محققان امکان دستيابي آسان به اين شبهات را جهت پاسخگويي داشته باشند.
5. مقالات فراواني در سطح نشريات و پايگاههاي اينترنتي درباره نهجالبلاغه نگاشته شده است؛ ولي در برنامه مدّ نظر قرار نگرفته است.
6. پاياننامههاي حوزوي و دانشگاهي فراواني نيز در موضوع نهجالبلاغه نوشته شده که متأسفانه در اين نرمافزار مورد غفلت قرار گرفته است.
سخن آخر
دو نرمافزار يادشده، تلاشهاي ارزندهاي را در جهت اطلاعرساني درباره نهجالبلاغه انجام دادهاند؛ ولي شايسته است براي رسيدن به نرمافزاري جامع که دربردارنده مباحث گوناگون و مطرح درباره نهجالبلاغه باشد، در توليدات آينده يا نسخههاي جديد اين نرمافزارها محورهاي ذيل مورد توجه قرار گيرد:
1. ارائه متون تکميلي: به منظور تکميل محتواي برنامه، ارائه برخي متون ديگر به نرمافزار ضروري است که از آن جمله ميتوان به: کتابها و مقالاتي که در نقد نهجالبلاغه نگاشته شده، پاياننامههاي حوزوي و دانشگاهي در موضوع نهجالبلاغه، ايجاد بانک جامع مقالات و نيز جمعآوري کامل ترجمههاي نهجالبلاغه به تمامي زبانهاي موجود اشاره نمود.
2ـ قابليتهاي کارآمد:
براي اينکه کاربران به راحتي به پژوهشهاي مختلف در متون مربوط به نهجالبلاغه مبادرت ورزند، عرضه امکانات ذيل لازم مينمايد:
صفحهآرايي مناسب، امکانات جستجوي تخصصي، امکان پژوهش آسان در لغتنامه، عرضه ساير کتابهاي لغوي معتبر، گرافيک مناسب و شايسته اين نوع نرمافزار، ارائه امکانات و گزينههاي برنامه به زبانهاي مختلف براي توسعه در کاربري نرمافزار، و نيز ترجمه بخشهاي لازم در گزينه زبانهاي خارجي.
نشریه ره آورد نور