حمیدرضا غریب رضا

اشاره:

بي شک، در هر حرکت پويا و هدفمند، نقد و پالايش، رکني اساسي به شمار مي‏آيد و بيشترين خدمت را در کارآمدسازي آن حرکت انجام مي‏دهد. همچنين شکي نيست که پژوهشگران ديني از نرم‏افزارهاي علوم اسلامي بهره‏هاي فراوان و چشمگيري برده‏اند؛ ولي آنچه در اين ميان قابل انکار نيست، کاستي‏هايي است که در اين برنامه‏ها مشاهده مي‏شود. هدف از نگارش چنين مقالاتي ضمن بيان نقاط قوت و برتري اين نرم‏افزارها، يادآوري اين کاستي‏ها به توليد کنندگان اين محصولات است. باشد که با ارزيابي دقيق‏تر، شاهد پديد آمدن نتايج ارزشمندي در اين حوزه باشيم.

نرم افزارهاي «معجم فقهي» و «معجم عقايدي» دو محصول از «مرکز معجم فقهي» است. اگرچه اين مرکز محصولات ديگري را هم ارائه کرده، ولي اين دو برنامه، به دليل ويژگي‏هاي خاص خود، در ميان محصولات اين مرکز بيشتر خودنمايي مي‏کند. در اين مقاله، طي دو بخش به بررسي و نقد اين دو برنامه مي‏پردازيم.
واژگان کليدي:

نرم‏افزارهاي اسلامي، نقد نرم‏افزار، کتابخانه ديجيتالي، نرم‏افزار معجم فقهي، نرم‏افزار معجم عقايدي

امتيازات مشترک

معجم فقهي و معجم عقايدي، مشتمل بر ويژگي‏ها و مزيت‏هايي است که در آغاز سخن، اين امتيازات کارآمد را از نظر مي‏گذرانيم.
1. کتابخانه‏اي بزرگ

نرم‏افزار معجم فقهي در بردارنده حدود 3063 عنوان کتاب، و نرم‏افزار معجم عقايدي با در برداشتن 700 عنوان کتاب در 2518 جلد، کتابخانه‏اي بزرگ را در اختيار پژوهشگران قرار مي‏دهد.

بسياري معتقدند که نرم افزارهايي اين چنين، هيچ‏گاه جايگزين کتاب نخواهند شد؛ ولي با توجه به هزينه بالاي خريد کتاب و امکانات مناسب جستجو و دسترسي سريع به خواسته پژوهشي و همچنين در اختيار قرار دادن کتاب‏هاي ناياب در بازار کتاب، اين گونه برنامه‏ها مي‏توانند به عنوان مکمل خوبي در کنار کتابخانه‏هاي سنتي خودنمايي و ايفاء نقش کنند.
2. گزينش و چينش کتاب‏ها

تلاش سازندگان اين مجموعه آن بوده که مهم‏ترين کتاب‏ها را در هر بخش گردآوري کرده و در کنار منابع مادر و کهن هر دانش، برخي تحقيقات جديد و کتب پر اهميت در آن زمينه را نيز ارائه نمايند.

برخي از کتاب‏هاي موجود در نرم‏افزار، از روي نسخه‏هاي خطي موجود در کتابخانه‏هاي معتبر حروف‏چيني شده و در اختيار کابران قرار گرفته است. همچنين برخي از کتاب‏هاي اين مجموعه، عناوين نايابي هستند که به علت تجديد چاپ نشدن، مورد نياز بازار دانش بوده است. البته در گزينش کتاب‏ها کاستي‏هايي هم وجود دارد که در بخش اشکالات به آن اشاره مي‏شود.
3. قابليت‏هاي تخصصي

امکانات موجود در اين نرم افزارها به طور چشمگير توانايي مطالعه‏اي و پژوهشي کاربر را بالا مي‏برد.

امکان مطالعه متن کتاب‏ها، جستجو در کلمه، کلمات و يا جمله جمله، محدود کردن دامنه کتب، فيش‏نويسي و تنظيم آنها در موضوعات اصلي و فرعي، ذخيره فيش‏ها و مطالب، امکان چاپ نتايج جستجو، شرح واژه‏هاي فقهي به عربي و انگليسي، قاموس صحاح جوهري، معجم روات، ارائه اسامي مؤلفان و ابزارهاي تغيير خط و رنگ، از جمله قابليت‏هاي کارآمد اين برنامه‏ها به شمار مي‏آيند.
4. ارائه نسخه‏هاي جديد

ارائه نسخه‏هاي جديد يک نرم‏افزار، نشانه تلاش و پويايي سازندگان اين محصولات است. بر خلاف برخي مراکز که با وجود گذشت سال‏ها از ارائه محصول خود و همچنين اشکالهاي مشهود در آن، کمترين تلاشي را براي بر طرف کردن کاستي‏هاي آن انجام نمي‏دهند. نسخه اول معجم فقهي در سال 1412ق و نسخه دوم آن در سال 1416ق و نسخه سوم در سال 1421ق به بازار عرضه شد. گفتني است که نرم‏افزار معجم عقايدي موجود، به نام نسخه مقدماتي و تجربي عرضه شده است.
کاستي‏هاي مشترک

نرم‏افزارهاي ياد شده علاوه بر مزيت‏هايي که گفته شد، کاستي‏هايي نيز دارند که بايسته است در روند اصلاح آنها بر طرف گردند. اين کاستي‏ها عبارت‏اند از:
1. حروف‏چيني غير اصولي و نامرتب

اشکال‏هاي مرتبط با اين موضوع را مي‏توان در دو مورد ذيل بر شمرد:

ـ در اين نرم افزارها برخي قواعد حروف‏چيني رعايت نشده است؛ به طور مثال، علامت‏هاي سجاوندي از کلمه پيش از خود فاصله دارد و در بعضي موارد نيز کلمات به هم متصل شده است.

ـ انتهاي سطرها با يکديگر تراز نيست.

ـ غلط‏هاي تايپي در اين نرم‏افزارها به مقداري فراوان است که به وضوح نشانگر تساهل در اين زمينه و بيانگر عدم بازنگري و تصحيح متون است.

با وجود اينکه نسخه سوم اين نرم‏افزار توليد شده است، ولي هنوز اين کاستي اصلاح نشده است.

ـ افتادگي کلمات و در برخي موارد يک سطر از متن، از ديگر کاستي‏هاي آن به شمار مي‏رود.

ـ يکي ديگر از اشکال‏هاي موجود، ارائه برخي حروف در شکل متفاوت است؛ مثلاً حرف ياء در آخر بعضي کلمات به صورت « ي » آمده و بعضي موارد هم بدون نقطه عرضه شده است. اين امر، مشکلاتي در روند جستجو ايجاد کرده است. نمونه ديگر، واژه «رحمن» است که گاهي بدون الف و در بعضي موارد به صورت «رحمان» درج شده است.
2. نبود فهرست در بسياري از کتاب‏ها

فهرست هر کتاب، نشانگر محتواي کتاب است. هر چقدر فهرست‏هاي يک کتاب تخصصي‏تر و بيشتر باشد، امکان بهره برداري از کتاب بيشتر و بهتر خواهد بود. متأسفانه بخش قابل توجهي از کتاب‏هاي موجود در اين مجموعه، فاقد فهرست

هستند؛ در حالي که با وجود فهرست و برگزيدن بخش يا فصلي از کتاب به‏راحتي مي‏توان به بخش‏هاي مختلف اين کتاب‏ها منتقل شد. تعداد اين نوع کتاب‏ها کم نيست و اصولاً دليلي براي اين تمايز در ارائه کتب وجود ندارد. تفسير الميزان در شمار کتاب‏هايي است که بدون فهرست در اين مجموعه عرضه شده است.
بررسي اختصاصي نرم افزارها
الف ـ معجم فقهي

مهم‏ترين ويژگي‏هاي اين لوح فشرده را مي‏توان در موارد ذيل يادآور شد:
1. در بر گرفتن دانش‏هاي گوناگون اسلامي

يکي از بارزترين ويژگي اين نرم‏افزار جامعيت و در بر گرفتن گستره وسيعي از منابع ديني در عرصه‏هاي مختلف است. مبناي اين گردآوري نيز تأمين نيازهاي گسترده يک پژوهش فقهي است که به حوزه‏هاي مختلف معرفتي کشيده مي‏شود.

اين برنامه ضمن تأمين اين نياز، براي محققان و دانش‏پژوهان رشته‏هاي ديگر ديني چون: تفسير، حديث، رجال، سيره، تاريخ، زبان عربي، مصدرشناسي و انساب نيز مفيد است.
2. ارائه منابع مذاهب گوناگون

از ويژگي‏هاي منحصر به فرد اين مجموعه، در بر داشتن منابع علمي مذاهب گوناگون اسلامي است. اين امر علاوه بر اينکه نشانگر سعه صدر شيعه در ارائه مباحث علمي و فضاي باز گفتگوي ديني است، باعث شده که نرم‏افزار مذکور توسط برادران اهل سنت نيز به کار گرفته شود. ضمن اينکه به پژوهشگراني که به شکل تطبيقي در فقه و ساير علوم اسلامي تحقيق مي‏کنند، خدمت شاياني مي‏کند.
3. دسته‏بندي موضوعات فقهي

در اين نرم‏افزار، بر اساس ابواب فقهي، مباحث گوناگوني از کتاب‏هاي فقهي استخراج شده و به شکل موضوعي در اختيار پژوهشگران قرار گرفته است. اين ويژگي، نشانگر تحقيق و فيش برداري جداگانه براي تهيه اين بخش بوده که در جاي خود قابل تقدير است.

اما کاستي‏هاي موجود در اين برنامه عبارت‏اند از:
1. گزينش ناقص منابع

با اينکه در گردآوري منابع دست اول هر دانش تلاش بسياري شده است، ولي در برخي موارد مشاهده مي‏شود که برخي عنوان‏هاي مهم از قلم افتاده است و در مجموع، از نظر ارائه کتب و گزينش منابع،ناقص مي‏باشد.
2. هزينه بسيار بالا

اگرچه هزينه اين نرم‏افزار نسبت به خدمات ارائه شده تناسب دارد، ولي بايد به اين نکته توجه کرد که مراکزي از اين دست، با توجه به پشتوانه و انتساب خود به مراجع ديني يا نهادهاي ديگر، داراي بودجه لازم و هزينه کافي در توليد محصولات هستند.با اين حال مشاهده مي‏شود که چنين خدمات ارزشمندي، در جهت سودآوري تجاري به کار گرفته مي‏شود که زيبنده چنين مراکزي نيست.

البته قيمت اين نرم‏افزار نوسان‏هاي فراواني پيدا کرد تا اينکه سرانجام دست خيري از آستين بر آمد و مشکل انبوهي از مشتاقان علوم اسلامي را حل کرد. بدون شک، هزينه‏هايي اين چنين به بحران کپي رايت در کشور ما دامن مي‏زند و عده‏اي را براي شکستن قفل اين گونه نرم‏افزارها و عده ديگري را براي بهره برداري از اين نسخه‏هاي غير قانوني تشويق مي‏کند.
ب ـ معجم عقايدي

لوح فشرده معجم عقايدي نيز شامل ويژگي‏هاي کارآمدي است که مهم‏ترين آنها عبارت‏اند از:
1. درخت موضوعي

اين ابتکار، يکي از نکات قابل توجه در اين نرم‏افزار است. 2000 موضوع اعتقادي از 3000 کتاب استخراج و فيش‏برداري شده و در اختيار کاربران قرار گرفته است، که به گونه‏اي مطلوب مسير تحقيقات در مباحث اعتقادي را هموار نموده است.
2. توجه به موضوع اديان

در اين نرم‏افزار، به بحث اديان هم توجه شده و با آوردن منابعي چند در اين باره، به بررسي باورهاي برخي اديان مهم پرداخته شده است. با توجه به بايستگي آشنايي طلاب ديني به باورهاي ساير اديان و همچنين تأثير کشف ارتباط عقايد اين اديان با باورهاي مطرح در دين مبين اسلام، پرسش‏هاي نسل جوان در اين زمينه و علاقه به بررسي مقارنه‏اي اديان، ارائه اين بخش بسيار ضروري مي‏نمود، که اين توجه، قابل تقدير است.
3. معرفي مستبصران و نگاشته‏هاي آنان

بايسته بود که اين مرکز با ورود به زمينه مستبصران، کار تحقيقي مستقلي را به انجام مي‏رساند تا کامل کننده کارهاي انجام شده ديگر در اين زمينه باشد.

ضمن اينکه کتاب‏هاي فراواني توسط مستبصران نگاشته شده که در اين نرم‏افزار ارائه نشده است و کتاب‏هاي موجود در اين برنامه، از لوح فشرده کتابخانه اعتقادي مرکز پژوهش‏هاي عقايدي کپي برداري شده که در پايگاه اين مرکز هم قابل دسترسي است. با اين فرق که کتابخانه الکترونيکي مرکز پژوهش‏هاي عقايدي، در حال تکميل است و تاکنون کتاب‏هاي ديگري نيز به آن افزوده شده که در برنامه معجم عقايدي يافت نمي‏شود.
3. نداشتن زبان انگليسي

اين نرم‏افزار فقط داراي زبان عربي و فارسي است که مناسب است همانند نرم‏افزار معجم فقهي زبان انگليسي نيز به برنامه افزوده شود تا کاربران بيشتري از محتوا و قابليت‏هاي آن بهره‏مند گردند.
4. عدم ارائه مباحث کلامي جديد

با توجه به اينکه مباحث کلامي جديد، حجم زيادي از مباحث باورشناسي را به خود اختصاص داده، بجا بود که اين گونه کتاب‏ها نيز در اين نرم‏افزار گنجانده مي‏شد و کاربران بيشتري را مخاطب مي‏ساخت. ضمن اينکه اين مبحث با عنوان فراگير برنامه، يعني «معجم عقايدي» نيز تناسب دارد.
5. فقدان باورهاي فرقه‏هاي مذهبي

يکي از بخش‏هايي که کمتر در مباحث اعتقادي به آن توجه مي‏شود، بررسي باورهاي فرقه‏ها و نحله‏هاي گوناگون است. در اين نرم‏افزار هم به اين بخش توجه نشده و به شکل مستقل فقط کتابي در نقد فرقه قادياني آورده شده است؛ در حالي که ضروري است در خصوص ارائه و نقد انديشه ساير فرقه‏ها نيز گام‏هايي برداشته مي‏شد.

نشریه ره آورد نور