حمیدرضا غریب رضا
اشاره:
بي شک، در هر حرکت پويا و هدفمند، نقد و پالايش، رکني اساسي به شمار ميآيد و بيشترين خدمت را در کارآمدسازي آن حرکت انجام ميدهد. همچنين شکي نيست که پژوهشگران ديني از نرمافزارهاي علوم اسلامي بهرههاي فراوان و چشمگيري بردهاند؛ ولي آنچه در اين ميان قابل انکار نيست، کاستيهايي است که در اين برنامهها مشاهده ميشود. هدف از نگارش چنين مقالاتي ضمن بيان نقاط قوت و برتري اين نرمافزارها، يادآوري اين کاستيها به توليد کنندگان اين محصولات است. باشد که با ارزيابي دقيقتر، شاهد پديد آمدن نتايج ارزشمندي در اين حوزه باشيم.
نرم افزارهاي «معجم فقهي» و «معجم عقايدي» دو محصول از «مرکز معجم فقهي» است. اگرچه اين مرکز محصولات ديگري را هم ارائه کرده، ولي اين دو برنامه، به دليل ويژگيهاي خاص خود، در ميان محصولات اين مرکز بيشتر خودنمايي ميکند. در اين مقاله، طي دو بخش به بررسي و نقد اين دو برنامه ميپردازيم.
واژگان کليدي:
نرمافزارهاي اسلامي، نقد نرمافزار، کتابخانه ديجيتالي، نرمافزار معجم فقهي، نرمافزار معجم عقايدي
امتيازات مشترک
معجم فقهي و معجم عقايدي، مشتمل بر ويژگيها و مزيتهايي است که در آغاز سخن، اين امتيازات کارآمد را از نظر ميگذرانيم.
1. کتابخانهاي بزرگ
نرمافزار معجم فقهي در بردارنده حدود 3063 عنوان کتاب، و نرمافزار معجم عقايدي با در برداشتن 700 عنوان کتاب در 2518 جلد، کتابخانهاي بزرگ را در اختيار پژوهشگران قرار ميدهد.
بسياري معتقدند که نرم افزارهايي اين چنين، هيچگاه جايگزين کتاب نخواهند شد؛ ولي با توجه به هزينه بالاي خريد کتاب و امکانات مناسب جستجو و دسترسي سريع به خواسته پژوهشي و همچنين در اختيار قرار دادن کتابهاي ناياب در بازار کتاب، اين گونه برنامهها ميتوانند به عنوان مکمل خوبي در کنار کتابخانههاي سنتي خودنمايي و ايفاء نقش کنند.
2. گزينش و چينش کتابها
تلاش سازندگان اين مجموعه آن بوده که مهمترين کتابها را در هر بخش گردآوري کرده و در کنار منابع مادر و کهن هر دانش، برخي تحقيقات جديد و کتب پر اهميت در آن زمينه را نيز ارائه نمايند.
برخي از کتابهاي موجود در نرمافزار، از روي نسخههاي خطي موجود در کتابخانههاي معتبر حروفچيني شده و در اختيار کابران قرار گرفته است. همچنين برخي از کتابهاي اين مجموعه، عناوين نايابي هستند که به علت تجديد چاپ نشدن، مورد نياز بازار دانش بوده است. البته در گزينش کتابها کاستيهايي هم وجود دارد که در بخش اشکالات به آن اشاره ميشود.
3. قابليتهاي تخصصي
امکانات موجود در اين نرم افزارها به طور چشمگير توانايي مطالعهاي و پژوهشي کاربر را بالا ميبرد.
امکان مطالعه متن کتابها، جستجو در کلمه، کلمات و يا جمله جمله، محدود کردن دامنه کتب، فيشنويسي و تنظيم آنها در موضوعات اصلي و فرعي، ذخيره فيشها و مطالب، امکان چاپ نتايج جستجو، شرح واژههاي فقهي به عربي و انگليسي، قاموس صحاح جوهري، معجم روات، ارائه اسامي مؤلفان و ابزارهاي تغيير خط و رنگ، از جمله قابليتهاي کارآمد اين برنامهها به شمار ميآيند.
4. ارائه نسخههاي جديد
ارائه نسخههاي جديد يک نرمافزار، نشانه تلاش و پويايي سازندگان اين محصولات است. بر خلاف برخي مراکز که با وجود گذشت سالها از ارائه محصول خود و همچنين اشکالهاي مشهود در آن، کمترين تلاشي را براي بر طرف کردن کاستيهاي آن انجام نميدهند. نسخه اول معجم فقهي در سال 1412ق و نسخه دوم آن در سال 1416ق و نسخه سوم در سال 1421ق به بازار عرضه شد. گفتني است که نرمافزار معجم عقايدي موجود، به نام نسخه مقدماتي و تجربي عرضه شده است.
کاستيهاي مشترک
نرمافزارهاي ياد شده علاوه بر مزيتهايي که گفته شد، کاستيهايي نيز دارند که بايسته است در روند اصلاح آنها بر طرف گردند. اين کاستيها عبارتاند از:
1. حروفچيني غير اصولي و نامرتب
اشکالهاي مرتبط با اين موضوع را ميتوان در دو مورد ذيل بر شمرد:
ـ در اين نرم افزارها برخي قواعد حروفچيني رعايت نشده است؛ به طور مثال، علامتهاي سجاوندي از کلمه پيش از خود فاصله دارد و در بعضي موارد نيز کلمات به هم متصل شده است.
ـ انتهاي سطرها با يکديگر تراز نيست.
ـ غلطهاي تايپي در اين نرمافزارها به مقداري فراوان است که به وضوح نشانگر تساهل در اين زمينه و بيانگر عدم بازنگري و تصحيح متون است.
با وجود اينکه نسخه سوم اين نرمافزار توليد شده است، ولي هنوز اين کاستي اصلاح نشده است.
ـ افتادگي کلمات و در برخي موارد يک سطر از متن، از ديگر کاستيهاي آن به شمار ميرود.
ـ يکي ديگر از اشکالهاي موجود، ارائه برخي حروف در شکل متفاوت است؛ مثلاً حرف ياء در آخر بعضي کلمات به صورت « ي » آمده و بعضي موارد هم بدون نقطه عرضه شده است. اين امر، مشکلاتي در روند جستجو ايجاد کرده است. نمونه ديگر، واژه «رحمن» است که گاهي بدون الف و در بعضي موارد به صورت «رحمان» درج شده است.
2. نبود فهرست در بسياري از کتابها
فهرست هر کتاب، نشانگر محتواي کتاب است. هر چقدر فهرستهاي يک کتاب تخصصيتر و بيشتر باشد، امکان بهره برداري از کتاب بيشتر و بهتر خواهد بود. متأسفانه بخش قابل توجهي از کتابهاي موجود در اين مجموعه، فاقد فهرست
هستند؛ در حالي که با وجود فهرست و برگزيدن بخش يا فصلي از کتاب بهراحتي ميتوان به بخشهاي مختلف اين کتابها منتقل شد. تعداد اين نوع کتابها کم نيست و اصولاً دليلي براي اين تمايز در ارائه کتب وجود ندارد. تفسير الميزان در شمار کتابهايي است که بدون فهرست در اين مجموعه عرضه شده است.
بررسي اختصاصي نرم افزارها
الف ـ معجم فقهي
مهمترين ويژگيهاي اين لوح فشرده را ميتوان در موارد ذيل يادآور شد:
1. در بر گرفتن دانشهاي گوناگون اسلامي
يکي از بارزترين ويژگي اين نرمافزار جامعيت و در بر گرفتن گستره وسيعي از منابع ديني در عرصههاي مختلف است. مبناي اين گردآوري نيز تأمين نيازهاي گسترده يک پژوهش فقهي است که به حوزههاي مختلف معرفتي کشيده ميشود.
اين برنامه ضمن تأمين اين نياز، براي محققان و دانشپژوهان رشتههاي ديگر ديني چون: تفسير، حديث، رجال، سيره، تاريخ، زبان عربي، مصدرشناسي و انساب نيز مفيد است.
2. ارائه منابع مذاهب گوناگون
از ويژگيهاي منحصر به فرد اين مجموعه، در بر داشتن منابع علمي مذاهب گوناگون اسلامي است. اين امر علاوه بر اينکه نشانگر سعه صدر شيعه در ارائه مباحث علمي و فضاي باز گفتگوي ديني است، باعث شده که نرمافزار مذکور توسط برادران اهل سنت نيز به کار گرفته شود. ضمن اينکه به پژوهشگراني که به شکل تطبيقي در فقه و ساير علوم اسلامي تحقيق ميکنند، خدمت شاياني ميکند.
3. دستهبندي موضوعات فقهي
در اين نرمافزار، بر اساس ابواب فقهي، مباحث گوناگوني از کتابهاي فقهي استخراج شده و به شکل موضوعي در اختيار پژوهشگران قرار گرفته است. اين ويژگي، نشانگر تحقيق و فيش برداري جداگانه براي تهيه اين بخش بوده که در جاي خود قابل تقدير است.
اما کاستيهاي موجود در اين برنامه عبارتاند از:
1. گزينش ناقص منابع
با اينکه در گردآوري منابع دست اول هر دانش تلاش بسياري شده است، ولي در برخي موارد مشاهده ميشود که برخي عنوانهاي مهم از قلم افتاده است و در مجموع، از نظر ارائه کتب و گزينش منابع،ناقص ميباشد.
2. هزينه بسيار بالا
اگرچه هزينه اين نرمافزار نسبت به خدمات ارائه شده تناسب دارد، ولي بايد به اين نکته توجه کرد که مراکزي از اين دست، با توجه به پشتوانه و انتساب خود به مراجع ديني يا نهادهاي ديگر، داراي بودجه لازم و هزينه کافي در توليد محصولات هستند.با اين حال مشاهده ميشود که چنين خدمات ارزشمندي، در جهت سودآوري تجاري به کار گرفته ميشود که زيبنده چنين مراکزي نيست.
البته قيمت اين نرمافزار نوسانهاي فراواني پيدا کرد تا اينکه سرانجام دست خيري از آستين بر آمد و مشکل انبوهي از مشتاقان علوم اسلامي را حل کرد. بدون شک، هزينههايي اين چنين به بحران کپي رايت در کشور ما دامن ميزند و عدهاي را براي شکستن قفل اين گونه نرمافزارها و عده ديگري را براي بهره برداري از اين نسخههاي غير قانوني تشويق ميکند.
ب ـ معجم عقايدي
لوح فشرده معجم عقايدي نيز شامل ويژگيهاي کارآمدي است که مهمترين آنها عبارتاند از:
1. درخت موضوعي
اين ابتکار، يکي از نکات قابل توجه در اين نرمافزار است. 2000 موضوع اعتقادي از 3000 کتاب استخراج و فيشبرداري شده و در اختيار کاربران قرار گرفته است، که به گونهاي مطلوب مسير تحقيقات در مباحث اعتقادي را هموار نموده است.
2. توجه به موضوع اديان
در اين نرمافزار، به بحث اديان هم توجه شده و با آوردن منابعي چند در اين باره، به بررسي باورهاي برخي اديان مهم پرداخته شده است. با توجه به بايستگي آشنايي طلاب ديني به باورهاي ساير اديان و همچنين تأثير کشف ارتباط عقايد اين اديان با باورهاي مطرح در دين مبين اسلام، پرسشهاي نسل جوان در اين زمينه و علاقه به بررسي مقارنهاي اديان، ارائه اين بخش بسيار ضروري مينمود، که اين توجه، قابل تقدير است.
3. معرفي مستبصران و نگاشتههاي آنان
بايسته بود که اين مرکز با ورود به زمينه مستبصران، کار تحقيقي مستقلي را به انجام ميرساند تا کامل کننده کارهاي انجام شده ديگر در اين زمينه باشد.
ضمن اينکه کتابهاي فراواني توسط مستبصران نگاشته شده که در اين نرمافزار ارائه نشده است و کتابهاي موجود در اين برنامه، از لوح فشرده کتابخانه اعتقادي مرکز پژوهشهاي عقايدي کپي برداري شده که در پايگاه اين مرکز هم قابل دسترسي است. با اين فرق که کتابخانه الکترونيکي مرکز پژوهشهاي عقايدي، در حال تکميل است و تاکنون کتابهاي ديگري نيز به آن افزوده شده که در برنامه معجم عقايدي يافت نميشود.
3. نداشتن زبان انگليسي
اين نرمافزار فقط داراي زبان عربي و فارسي است که مناسب است همانند نرمافزار معجم فقهي زبان انگليسي نيز به برنامه افزوده شود تا کاربران بيشتري از محتوا و قابليتهاي آن بهرهمند گردند.
4. عدم ارائه مباحث کلامي جديد
با توجه به اينکه مباحث کلامي جديد، حجم زيادي از مباحث باورشناسي را به خود اختصاص داده، بجا بود که اين گونه کتابها نيز در اين نرمافزار گنجانده ميشد و کاربران بيشتري را مخاطب ميساخت. ضمن اينکه اين مبحث با عنوان فراگير برنامه، يعني «معجم عقايدي» نيز تناسب دارد.
5. فقدان باورهاي فرقههاي مذهبي
يکي از بخشهايي که کمتر در مباحث اعتقادي به آن توجه ميشود، بررسي باورهاي فرقهها و نحلههاي گوناگون است. در اين نرمافزار هم به اين بخش توجه نشده و به شکل مستقل فقط کتابي در نقد فرقه قادياني آورده شده است؛ در حالي که ضروري است در خصوص ارائه و نقد انديشه ساير فرقهها نيز گامهايي برداشته ميشد.
نشریه ره آورد نور