1. معنای واژگانی نصیحت:
نصیحت در زبان عربی از ریشه‌ی "ن ص ح" گرفته شده. دانشمندان علم لغت در تشریح معنای این واژه می‌نویسند: " انجام دادن کار یا بیان سخنی که صلاح دوستش در آن باشد." نصیحت از نظر لغوی با اخلاص و بی‌شائبگی همراه است به همین دلیل گاهی به معنای خالص هم به کار می‌رود. "ناصح العسل" یعنی عسل خالص و عبارت "نصحت له الود" یعنی خالصانه به او محبت ورزیدم.[1] برخی معتقدند نصیحت به معنای صداقت هم به کار می‌رود به همین دلیل توبه نصوح را توبه راستین معنا می‌کنند.[2] برخی دیگر از لغت شناسان برای این واژه معنای جامعی از تمامی این معنا در نظر گرفته‌اند: " این واژه به معنای اخلاص، صدق، مشورت و عمل است."[3]

با در نظر گرفتن مجموع معانی پیش‌گفته می‌توان در فارسی معنای خیرخواهی را برای این واژه در نظر گرفت اگر این خیرخواهی به شکل گفتاری باشد در فارسی پند یا نصیحت نامیده می‌شود. در زبان عربی و در متون دینی این اصطلاح گاهی به معنای اعم از گفتاری و عملی به کار رفته[4] و گاهی هم تنها معنای پند فارسی از آن برداشت می‌شود.

2. جایگاه نصیحت در نظام اخلاقی
پذیرش پند یا خیرخواهی خالصانه و صادقانه‌‌ی دیگران نشانه‌ی آمادگی اخلاقی انسان است. به عکس ویژگی‌هایی چون تکبر، خودبزرگ بینی و عجب، باعث موضع‌گیری منفی در برابر نصیحت خواهد شد. قرآن کریم در توصیف برخی راهبان مسیحی می‌گوید: "... در میان آنان کشیشان و راهبانی هستند و به‌ راستی که آنان (در برابر حق) تکبر نمی‌روزند. و هنگامی که آنچه را به سوی فرستاده‌ (خدا) فرود آمده، می‌شنوند، می‌بینی در اثر حقیقتی که شناخته‌اند، اشک (شوق) از دیدگانشان سرازیر می‌شود..."[5]

3. پیامبران ناصحان بزرگ تاریخ
پیامبران الهی خود را نصیحت‌گران و خیرخواهان امت‌ها معرفی می‌کردند. آن‌ها در برابر نافرمانی اقوام خود می‌گفتند ما رسالت‌های الهی را به شما رساندیم و خیرخواه شما بودیم. در قرآن کریم این نکته از زبان پیامبران بزرگواری چون نوح،[6] هود،[7] موسی،[8] شعیب[9] بیان گردیده است. به بیان همین آیات، برخی از مردم در برابر این خیرخواهی‌خالصانه، مقاومت می‌کردند و به تعبیر پیامبران آنان نصحیت‌گران را دوست نداشتند.[10]

4. ویژگی‌های نصیحت‌های قرآنی
جامعیت نصایح و توصیه‌های قرآنی
قرآن کریم کتاب راهنمایی انسان است و برای هدایت انسان در عرصه‌های گوناگون زندگی پیام دارد. نیازهای فردی انسان، روابط اجتماعی، قوانین اقتصادی، شیو‌ه‌های مدیریتی، اخلاق، عقیده و .... در حقیقت می‌توان توصیه‌ها و نصیحت‌های قرآنی را به اندازه‌ی گستره‌ی حضور قرآن در زندگی انسان دانست. قرآن علاوه بر بیان فرمان‌ها و تبیین اراده‌ی قانونی الهی به شیوه‌های گوناگون در انسان رغبت درونی برای اجرای این فرامین ایجاد کرده است. شاید بتوان با نگاهی فراگیر تمامی این روش‌ها و پیام‌ها را نصیحت‌های قرآنی نامید که در زیر به گوشه‌ای از آن اشاره می‌کنیم.

تنوع شکل و تنوع بیان
قرآن کریم برای نجات انسان از زیر خروارها آوار غفلت‌زدگی و خدافراموشی با شیوه‌های گوناگون به انسان هشدار می‌دهد. برای بیدار کردن و نجات فطرت پاک و آسمانی انسان از ابزارها و کارکردهای متفاوتی بهره می‌برد. تمامی داستان‌های قرآنی سرشار از نصایح و اندرزهاست. پیامبران الهی و کتاب‌های آسمانی با شیوه‌هایی چون ذکر، تحذیر، انذار، بشارت، توصیه، امر به معروف و نهی از منکر، موعظه و ... به تربیت جامعه پرداخته‌اند در آیات بسیاری ویژگی‌های بندگان خوب خدا مانند(مومنان، عبادالرحمن، اولوالالباب، متقین و...) مطرح شده که به شکل غیر مستقیم توصیه به گرایش به این خصوصیت‌هاست.

تمامی این مفاهیم به نوعی، مصداقی از خیرخواهی و نصیحت فرستادگان الهی بوده است.

1. محتوای نصیحت‌های قرآنی
در زیر به برخی مفاهیم اخلاقی و آیات مربوط به آن به شکل گذرا اشاره می‌کنیم. سپس بخشی از توصیه‌ها و نصایح اجتماعی قرآن را خدمتتان ارایه می‌کنیم.

نگاهی به نصایح و پیام‌های اخلاقی و عرفانی قرآن کریم:

ذکر:
قرآن کریم غفلت را مایه‌ی سقوط انسان به زندگی حیوانی می‌داند.[11] قرآن بهترین راه برطرف سازی غفلت را یاد و ذکر خدا می‌داند. در آیات قرآن مطرح شده کسانی که از یاد خدا رویگردان می‌شوند زندگی تنگ و پرفشاری خواهند داشت.[12] قرآن نماز را بهترین ذکر و یاد خدا می‌داند[13] و توصیه می‌کند در تمام کارها و رفتار همواره به یاد خدا باشیم در چنین حالی گویی که دایم در حال نماز هستیم.[14] قرآن کریم هدف شیطان را از وسوسه‌ی انسان به سوی گناه، مانع شدن از ذکر خدا معرفی می‌کند[15] و یاد خدا را مایه‌ی آرامش و اطمینان دل‌ها معرفی می‌کند.[16]

توبه:
خداوند مومنان را به توبه‌ای راستین فرا می‌خواند[17] در آیات فراوانی خود را بسیار توبه پذیر نامیده[18] و کسانی را که بسیار توبه می‌کنند دوست دارد.[19] توبه شامل حال کسانی می‌شود که از روی جهالت رفتار بدی انجام داده‌اند و به زودی توبه می‌کنند و شامل حال کسانی نخواهد شد که دم جان دادن به یاد توبه می‌افتند.[20] و سرانجام کسانی که موفق به توبه‌ی حقیقی شوند نه تنها از سوی خداوند آمرزیده خواهند شد که خداوند بدی‌هایشان را نیز تبدیل به کار نیک خواهد کرد.[21]

تقوا:
تقوا سپری است الهی در برابر شیطان که بر اثر فرمانبرداری از خداوند و انجام واجبات و ترک گناهان به انسان عطا می‌شود. قرآن در آیات فراوان به زبان‌های گوناگون مومنان را به تقوا تشویق نموده است:

اگر اهل آبادی‌ها ایمان می‌آوردند و تقوا را رعایت می‌کردند برکات آسمان و زمین به روی آنان گشوده می‌شد.[22] خداوند به انسان‌های با تقوا قدرت تشخیص حق از باطل را عطا می‌کند.[23] خداوند به کسانی که تقوا پیشه‌ کرده‌اند راه خروج از دشواری‌ها را نشان خواهد داد[24] و کار آنان را آسان و روان خواهد کرد.[25] کسانی که اهل تقوا هستند از هدایت قرآن بهره‌مند می‌شوند.[26] خداوند همراه انسان‌های با تقواست.[27]

نصایح اجتماعی:
• در آیه‌های پایانی سوره‌ی حجرات به شکل مفصل نصایحی در موضوع آداب و روابط اجتماعی مطرح شده است و درباره‌ی مسایلی چون تمسخر گروه‌ها و قومیت‌ها، استفاده از لقب‌های زشت، سوء ظن، غیبت و حقیقت باطنی آن، هدف پرودگار از پیدایش قومیت‌ها و نژادها و همچنین روش صحیح برخورد میان آنان، مباحث زیبایی مطرح شده.[28]

• در سوره‌ی نور در آیه‌های فراوانی از ابتدا تا انتهای سوره نصایح و توصیه‌های اجتماعی- فرهنگی فراوانی بیان شده است که برخی از آنها عبارت است از:

درباره‌ی شایعه به ویژه درباره‌ی مسایل عرض و آبرو و روش برخورد صحیح با این پدیده‌ی شوم اجتماعی، ورود به خانه‌ و ملک دیگران، اجازه از صاحب خانه و مواردی که بدون اجازه امکان ورود هست، درباره‌ی مرزهای نگاه به نامحرم، توصیه به حجاب، آداب استفاده از زینت برای زنان، توصیه به ازدواج درآوردن جوانان، ارتباط تجارت اقتصادی و معنویت، توصیه‌هایی درباره‌ی تربیت کودک و ارتباط آنان با پدر و مادر در سنین مختلف و در ساعت‌های مختلف شبانه‌روز مطرح گردیده.

• در چندین آیه از سوره‌ی فرقان ویژگی‌های بندگان خدا(عباد الرحمن) به تفصیل و زیبایی مطرح شده و درباره‌ی مسایلی چون شیوه‌ی راه رفتن، برخورد با انسان‌های جاهل، دعای آنان در پناه بردن از عذاب جهنم، و برخورد آنان با گناهانی چون قتل و زنا، تهمت و سخنان لغو و بیهوده، چگونگی برخورد آنان با آیات الهی، دعای آنان درباره‌ی همسر و فرزندانشان، و در نتیجه پاداش الهی به این انسان‌ها مطرح شده است.[29]

• در سوره‌ی لقمان خداوند توصیه‌های لقمان به فرزندش را بیان می‌کند که شامل مجموعه‌ای از نصایح فردی و اجتماعی می‌باشد: عدم شرک به خداوند، توصیه به نیکی به پدر و مادر، نحوه‌ی رفتار با پدر و مادر در صورتی که بخواهند عقیده‌ی انسان را منحرف نمایند، توجه به علم کامل خداوند به کوچک‌ترین رفتار و عملکرد انسان، توصیه به اقامه‌ی نماز و امر به معروف و نهی از منکر، حالت چهره انسان در برخورد با دیگران، شیوه‌ی راه رفتن، مقدار مناسب ارتفاع صدا در هنگام صحبت کردن.[30]

قرآن کریم سرشار از نصایح شیرین و جان بخش است و درباره‌ی مفاهیم فراوان اخلاقی و اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی از جمله عدالت، صبر، تقوی، ذکر، ایمان، عمل صالح، جهاد، علم، تفکر و ... سخن دارد که پرداختن به همه‌ی این مفاهیم و نصایح، به نوشتن کتاب‌های فراوان نیازمند است.

«فهرست اجمالی نصایح قرآن»
موضوع ذکر آدرس آیه

1. غفلت مایه‌ی سقوط انسان به زندگی حیوانی اعراف/ 179

2. رویگردانی از یاد خدا موجب تنگی و فشار در زندگی طه/ 124

3. نماز بهترین ذکر خدا طه/ 14

4. کسانی که دایم در نماز و یاد خدا هستند معارج/ 23

5. هدف وسوسه‌ی شیطان دور کردن انسان از ذکر خدا مائده/ 91

6. یاد خدا مایه‌ی آرامش دل‌ها رعد/ 28

----------------------------------
موضوع توبه آدرس آیه

1. دعوت الهی از مومنان به توبه‌ی حقیقی تحریم/8

2. توبه پذیری خداوند بقره/ 37

3. توبه شامل حال چه کسانی می‌شود؟ نساء/ 17

4. محبت خداوند به توبه‌کاران بقره/222

5. خداوند گناهان توبه‌کار را به اعمال نیک تبدیل می‌کند فرقان/17

------------------
موضوع تقوا آدرس آیه

1. تقوا مایه‌ی سرازیری برکات آسمان و زمین اعراف/ 96

2. تقوا باعث تشخیص حق از باطل انفال/29

3. تقوا راه خروج از دشواری‌ها طلاق/2

4. تقوا موجب روانی و آسانی کارها طلاق/4

5. هدایت قرآن مخصوص اهل تقوا بقره/2

6. همراهی ویژه‌ی خداوند با انسان‌های باتقوا بقره/36

--------------------
موضوع توصیه‌های اجتماعی آدرس آیه

1. تمسخر گروه‌ها و قومیت‌ها حجرات/11

2. استفاده از لقب‌های زشت حجرات/11

3. سوء ظن حجرات/12

4. غیبت و حقیقت باطنی آن حجرات/12

5. هدف پیدایش قومیت‌ها و نژادهاو روش صحیح تعامل آنان حجرات/13

6. شایعه به ویژه درباره‌ی مسایل ناموسی و روش برخورد با این مسایل نور/19-3

7. ورود به خانه دیگران/ اجازه از صاحب خانه و ... نور/29-27

8. مرزهای نگاه به نامحرم نور/31-30

9. توصیه به حجاب نور/31

10. آداب استفاده از زینت برای زنان نور/31

11. توصیه به ازدواج درآوردن جوانان و توصیه به کسانی‌که توانایی ‌ازدواج ‌ندارند نور/32

12. ارتباط تجارت و معنویت نور/38-37

13. چگونگی ارتباط پدر و مادر با فرزندان در سنین و ساعات مختلف شبانه روز نور/59-58

14. شیوه‌ی راه رفتن بندگان خدا لقمان/63

15. برخورد صحیح با انسان‌های جاهل لقمان/63

16. دعای بندگان خدا در پناه بردن از عذاب جهنم لقمان/66-63

17. برخورد بندگان خدا با گناهانی چون قتل و زنا، تهمت و لغو لقمان/72

18. عکس العمل بندگان خدا در برابر آیه‌های الهی لقمان/73

19. دعای آنان درباره‌ی همسر و فرزندانشان لقمان/74

20. پاداش الهی به چنین بندگانی لقمان/76-75

برای آشنایی بیشتر با نظام و مباحث اخلاقی قرآن کریم می‌توانید به کتاب‌های زیر مراجعه نمایید:

1. اخلاق در قرآن آیت الله مکارم شیرازی

2. مراحل اخلاق در قرآن آیت الله جوادی آملی

3. مبانی اخلاق در قرآن آیت الله جوادی آملی

4. اخلاق در قرآن آیت الله مصباح یزدی



گفتگوهایی با دانشمندان درباره اعجاز علمی قرآن
«بخش اول: زمین‌شناسی»
مترجم: حمیدرضا غریب رضا

این گفتارها گزارشی است از مجموعه گفتگوهایی که با دانشمندان علوم تجربی در موضوع اعجاز علمی در قرآن و روایات انجام شده است. این گفتارها علاوه بر نمایش تصویری سخنان دانشمندان بر روی لوح فشرده, در کتاب «إنه الحق»[31] نیز منتشر شده است. این گفتگوها توسط شیخ عبدالمجید زندانی به عنوان پژوهشگر قرآنی از کارشناسان اعجاز علمی قرآن و دبیر سابق هیئت اعجاز علمی مکه, انجام شده است.







--------------------------------------------------------------------------------

[1] . راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ماده‌ی نصح

[2] . جوهری، الصحاح، ماده‌ی نصح

[3] . فیومی، المصباح المنیر، ماده‌ی نصح

[4] . در داستان حضرت یوسف می‌خوانیم (یوسف / 11) برداران یوسف به حضرت یعقوب گفتند: یا أبانا مالک لاتأمنا علی یوسف و إنا له لناصحون" أی پدر ما تو را چه شده است که ما را بر یوسف امین نمی‌داری؟ در حالی که ما قطعا خیرخواهان او هستیم." همچنین در فرازی از زیارت حضرت ابالفضل می‌خوانیم أشهد لک بالتسلیم و التصدیق و الوقاء و النصیحة لخلف النبی صلی الله علیه و آله و ... شهادت می‌دهم تو در برابر جانشین پیامبر تسلیم بودی، او را تصدیق کردی، به او وفادار بودی و برای او خیرخواهی نمودی. کلیات مفاتیح الجنان بخش مربوط به زیارت آن بزرگوار(ع).

[5] . مائده/81 و 82

[6] . اعراف/62

[7] . اعراف/68

[8] . اعراف/79

[9] . اعراف/93

[10] . اعراف/79

[11] . اعراف/179

[12] . طه/124

[13] . طه/ 14

[14] . معارج/23

[15] . مائده/91

[16] . رعد/28

[17] . تحریم/8

[18] . بقره/ 37

[19] . بقره/222

[20] . نساء/17

[21] . فرقان/17

[22] . اعراف/96

[23] . انفال/29

[24] . طلاق/2

[25] . طلاق/4

[26] . بقره/2

[27] . بقره/36

[28] . حجرات/10- 12

[29] . فرقان /63-77

[30] . لقمان/13-19

[31] . انه الحق، هیئت الاعجاز العلمی، رابطة العالم الاسلامی، مکة المکرمة